Prof Dr Cemil Aydın Namık Kemal ve Karl Marx Üzerinden Fikri Mücadeleyi Değerlendirdi

Modern dünya tarihi ve küresel İslam düşüncesi alanında çalışmalarıyla tanınan Prof. Dr. Cemil Aydın, İstanbul Medipol Üniversitesi’nde verdiği konferansta Namık Kemal neslinin oryantalizme karşı verdiği fikri mücadeleyi vurguladı. Aydın, bu neslin Avrupa düşüncesini yeniden tanımlayarak insanlık tarihinin en üretken fikir akımlarını inşa ettiğini belirtti.

Asya ve İslam Dünyasında Aydınlanma Hareketi

Harvard Üniversitesi’nde doktorasını tamamlayan Prof. Dr. Aydın, “Adalet, Hürriyet ve Medeniyet: Modern Asya, Afrika ve İslam Düşüncesinin Mirası” başlıklı konuşmasında Avrupa merkezli tarih anlayışına karşı dekolonyal bir bilgi üretimini tartıştı. Aydın, sömürgeciliğin zihinsel mirasının günümüzde de devam ettiğini söyledi.

Bazı düşünürlerin Avrupa ile düşünsel ilişkiyi kesme eğiliminde olduğunu belirten Aydın, “Zehrin geldiği yer ilaç olamaz” yaklaşımının güç kazandığını aktardı. Ancak Tanzimat’tan itibaren Ahmet Cevdet Paşa, Namık Kemal ve Mehmet Akif gibi isimlerin Avrupa düşüncesiyle İslam geleneğini sentezleyerek yeni bir gelecek kurmaya çalıştığını vurguladı. Bu mirasın reddedilmesinin haksızlık olacağını ifade etti.

Prof. Dr. Aydın, genel kabul gören “Aydınlanma sadece Avrupa’nın başarısıdır” tezine itiraz ederek, 19. yüzyıldaki gerçek küresel aydınlanmanın Avrupa dışında Asya, Afrika ve İslam dünyasında yaşandığını savundu. Namık Kemal neslinin oryantalizme karşı siyasi olduğu kadar muazzam bir fikri mücadele verdiğini belirtti. Aydın, sunumundaki bir görsele atıfta bulunarak, “Namık Kemal’i o görsele Karl Marx’tan daha karizmatik olduğu için koydum” dedi. Bu kurucu neslin, Avrupa aydınlanmasını kendi haklarını savunacak şekilde yeniden tanımladığını ve insanlık tarihinin en üretken fikir akımlarını inşa ettiğini sözlerine ekledi.

19. yüzyılda Avrupa dışında Asya, İslam dünyası ve Afrika’da önemli bir aydınlanma hareketi yaşandığını söyleyen Aydın, bu dönüşümün temsilcileri arasında Ahmet Cevdet Paşa’nın yer aldığını belirtti. Cevdet Paşa’nın hem İslam ilim geleneğine hakim olduğunu hem de Fransızca öğrenerek Avrupa düşüncesini takip ettiğini ifade etti. Aydın, Cevdet Paşa’nın Avrupa merkezli tarih anlayışına karşı daha hakkaniyetli bir dünya tarihi yaklaşımı geliştirdiğini ve medeniyet tarihini tek merkezli okumaya karşı çıktığını vurguladı.

Namık Kemal neslinin oryantalizme karşı güçlü bir fikri mücadele verdiğini söyleyen Prof. Dr. Aydın, Fatma Aliye Hanım gibi dönemin aydınlarının, İslam’ın kadını ezdiği yönündeki tezlere karşı cevaplar geliştirdiğini anlattı. Bu kuşağın, İslami geleneği taklit etmek yerine içtihatla yeniden yorumlama cesaretine sahip olduğunu belirtti. Aydın, bu aydınların yeni bir dünya tarihi vizyonu geliştirdiğini ve Müslüman toplumlar için bilim üretmenin mümkün olduğunu savunduğunu ifade etti.

19. yüzyılın başlarında İslam medeniyeti fikrinin yeniden tanımlandığını belirten Prof. Dr. Aydın, Müslüman düşünürlerin İslam medeniyetini sadece dini değil, bilim, felsefe ve hümanizm temelinde de kurguladığını söyledi. Hz. Muhammed’in de bu dönemde sadece Allah’ın Resulü olarak değil, devlet adamı, düşünür ve toplum modeli olarak ele alındığını kaydetti.

İstiklal Marşı’ndaki “Hakkıdır, Hakk’a tapan milletimin istiklal” ifadesinin uzun bir fikri mücadelenin sonucu olduğunu belirten Aydın, bu yaklaşımın Müslüman toplumların eşitlik, özgürlük ve adalet taleplerinin düşünsel temelini oluşturduğunu söyledi. Gandhi’nin “Avrupa’nın medenileşmesi iyi bir şey olabilir” sözünün de sömürgeci medeniyet anlayışına yönelik güçlü bir eleştiri olduğunu ifade etti. Marshall Hodgson’ın ise İslam tarihini dünya tarihinin merkezine taşıyan önemli isimlerden biri olduğunu vurguladı. Aydın, günümüzde daha iyi bir dünya kurma ihtiyacı bulunduğunu belirterek, geçmişin düşünsel mirasının yeniden değerlendirilmesi gerektiğini söyledi.

Prof. Dr. Aydın, “medeniyetler çatışması” tezinin Filistin meselesi üzerinden şekillendiğini belirterek, bu yaklaşımın küresel siyasette önemli etkiler oluşturduğunu söyledi. Filistin hareketinin 1960’lı ve 1970’li yıllarda Asya ve Afrika düşüncesinde önemli bir yere sahip olduğunu ifade etti. Aydın, Nelson Mandela hareketiyle birlikte Filistin mücadelesinin de özgürlük, eşitlik ve adalet arayışının sembollerinden biri olarak görüldüğünü dile getirdi.

2004 yılındaki Medeniyetler İttifakı Konferansı’nın yeni dünya düzeni arayışlarının önemli örneklerinden biri olduğunu belirten Prof. Dr. Aydın, konferansta medeniyetler arasında çatışma yerine diyalog kurulmasının amaçlandığını söyledi. Asya ve Afrika toplumlarında zamanla bir entelektüel buhran ortaya çıktığını ifade eden Aydın, bazı düşünürlerin Batılı fikirlerle kurulan sentezin başarısız olduğunu savunarak “öze dönüş” fikrini öne çıkardığını ancak bu yaklaşımın da yeni sorunlar doğurabileceğini dile getirdi.

Medeniyetler İttifakı toplantılarında “medeniyetler çatışması” tezini savunan isimlerin davet edilmesini eleştiren Prof. Dr. Aydın, “Yangını söndürmek isteyenlerin, konuşmacı olarak kundakçıyı çağırmasına benziyor” ifadelerini kullandı. Filistin meselesinin Soğuk Savaş döneminde yalnızca bölgesel bir sorun olmadığını belirten Aydın, küresel güney ile Batı dünyası arasında ideolojik ve siyasi bir mücadele alanına dönüştüğünü söyledi.

Geçmişin düşünsel mirasının yeniden değerlendirilmesi gerektiğini vurgulayan Prof. Dr. Aydın, “Yeniden daha iyi bir dünya kurmaya ihtiyaç var” diyerek, medeniyetler arasında çatışma yerine ortak bir gelecek vizyonunun inşa edilmesi gerektiğine dikkat çekti.

Programın açılışında konuşan İstanbul Medipol Üniversitesi Rektörü Prof. Dr. Bahadır Kürşat Güntürk, Cemil Aydın’ın çalışmalarının modern düşünce tarihinin yalnızca Avrupa’da ortaya çıkan fikirlerle şekillenmediğini, Asya, Afrika ve İslam dünyasının düşünsel birikimlerinin de modern dünyanın kuruluşunda belirleyici bir rol oynadığını güçlü bir şekilde ortaya koyduğunu belirtti.

• #Cemil Aydın
• #Namık Kemal